Aleksandra Kossakowska nauczyciel języka angielskiego w X LO Gdańsk, 11.06.2005 CHEŁMNO - jako przykład miasta gotyckiego na ziemiach polskich.                   XIII wiek był w Polsce stuleciem budowy miast. Znaczne zagęszczenie i wczesny ich rozwój nastąpił na terenie dawnego państwa krzyżackiego oraz na Pomorzu Gdańskim i Zachodnim. W sumie do końca XV wieku w obrębie granic naszego dzisiejszego państwa mieliśmy około 640 różnej wielkości w pełni wykształconych miast. Część z nich ulegała całkowitemu zniszczeniu na skutek pożarów, po czym odradzały się na dawnym miejscu, utrzymując pierwotny układ. W niektórych miastach nigdy nie wykonano nowożytnych obwarowań. Dotyczyło to ośrodków o mniejszym wówczas znaczeniu gospodarczym lub mających specjalne położenie. Tak było z Chełmnem, upatrzonym przez Krzyżaków w pierwszej połowie XIII w. na stolicę państwa, lecz w drugiej połowie XV wieku znacznie podupadłym. W średniowieczu otrzymało ono zakomponowany ze znacznym rozmachem układ przestrzenny, osiem murowanych kościołów oraz ceglane obwarowania, składające się z murów, baszt i bram. Miasto otrzymało też wówczas kilkadziesiąt murowanych kamienic, a istniejący system obronny umocniono nowymi basztami i bramami oraz podwyższonymi murami. Na znaczną wysokość podciągnięto je także w dobie Renesansu. W 1563r. Na podstawie zezwolenia króla Zygmunta Augusta, zamurowano niepotrzebne już wówczas blanki, podnosząc jednocześnie mury o dwa do trzech metrów. Miały one odgrywać rolę kurtyny osłaniającej przed pociskami rozwijającej się artylerii. Przykład Chełmna jest charakterystyczny dla miast wzniesionych w specjalnych warunkach terenowych. Jest ono położone na wzgórzu o stromych zboczach, gwarantujących naturalne warunki obronne i utrudniających czy wręcz uniemożliwiających zakładanie fortyfikacji bastionowych. Dzięki temu miasto utrzymało średniowieczne mury i pierwotną sylwetkę także w okresie tendencji do modernizacji nowożytnej. Miasta zakładane ne terenie Polski odznaczają się wyjątkowo regularnym układem geometrycznego planu. Modelowy plan opierał się na wytyczeniu regularnej szachownicy ulic, ujmujących zwarte bloki zabudowy, rozmieszczone przy centralnym placu targowym - rynku. Bloki zabudowy podzielone były na parcele budowlane, początkowo zwykle znacznych rozmiarów pozwalające na warsztat lub kantor kupiecki, a także na spory ogród warzywny. Produkcyjne funkcje miasta skupione były w warsztatach mieszczących się w domach mieszkalnych, ale cięższe warsztaty mechaniczne lokowano poza miastem- młyny, farbiarnie, browary. Handel skupiony był w dwóch ośrodkach. Jeden stanowiły kantory domowe, gdzie zawierane były transakcje hurtowe, tranzytowe itp. Natomiast handel detaliczny miał charakter otwarty: odbywał się w zajmujących centrum rynku kramach i na ławach - szewskich, śledziowych, chlebowych, czy w jatkach. Przy lokalizowaniu Chełmna jego starówkę zaplanowano w regularnym układzie szachownicowym, w którym wszystkie ulice (z wyjątkiem tych, które biegną wzdłuż murów) krzyżują się pod kątem prostym. Siedem ulic zakończonych było bramami, czynne były jednak tylko 3 z nich - Grudziądzka, Toruńska i Wodna (pozostałe to: Sukiennicza, Mostowa, Magdeburska oraz Merseburska). Rynek - centralne miejsce w mieście... To tutaj niegdyś skupiało się życie chełminiaków, tutaj handlowano, spotykano się, władze miasta miały tu swoją siedzibę, występni mieszkańcy przykuwani byli do pręgierza... Renesansowy ratusz jaki dziś widzimy (na początku swego istnienia, a więc od XIII wieku, był budowlą niewielką) istnieje od końca XVI wieku (1567-1597) i stanowi niewątpliwie ozdobę miasta. Chyba najbardziej obfotografowany obiekt Chełmna, dziś jest siedzibą Muzeum Ziemi Chełmińskiej. Codziennie w południe z wieży ratuszowej można w Chełmnie posłuchać hejnału. Pieśń ,,Wisła" powstała w 1863 roku, a jej autorem jest Ignacy Danielewski. Rynek stanowi prostokątny plac o pow. 1,5 ha, od niego rozchodzą się główne ulice. Wygląd rynku zmieniał się z biegiem lat, zniknęły gotyckie kamienice (pozostały po nich jedynie nieliczne ślady), zastąpiły je te pobudowane w XIX/XX wieku. Przed ratuszem pierwotnie umiejscowiono budy kramarskie, później pobudowano na ich miejscu wieżę ciśnień, którą rozebrano na początku XX w, obok stał dom kupiecki, a za ratuszem mieścił się basen z wodą. Oprócz murów obronnych i kościołów tenże układ jest jedyną, niezmienioną pozostałoscią z początków średniowiecznego miasta. Wygląd chełmińskich ulic, które widzimy dziś, został ukształtowany w trzech "etapach": - w czasie rozwoju gospodarczego w wieku XVI/XVII (pobudowano ratusz oraz wiele renesansowych kamienic); - na przełomie XVIII/XIX wieku, po I rozbiorze Polski, kiedy to król Fryderyk II chciał podnieść rangę miasta w stosunku do (wtedy jeszcze polskiego) Torunia; - na przełomie wieku XIX i XX miasto intensywnie rozbudowało się w kierunku wschodnim, tj. od Bramy Grudziądzkiej w kierunku dworca kolejowego. Zupełnej przebudowie uległy również kamienice na rynku i ul. Grudziądzkiej, z dawnej zabudowy pozostały tylko nieliczne ślady (m.in. kamienica Cywińskich) Zarys historii dawniejszej Dynamiczny rozwój miasta nastąpił po ostatecznym stłumieniu powstania Prusów w 1283 r. Do Chełmna zaczęło napływać coraz więcej osadników z Nadrenii i Westfalii, Turyngii, Saksonii oraz ze Śląska. W 1298 r. miasto otrzymało od Zakonu prawo targowe oraz zezwolenie na budowę domu kupieckiego na rynku oraz ław rzemieślniczych. Podstawą znaczenia średniowiecznego Chełmna był handel tranzytowy. Handlowano tu towarami z ziem polskich, Rusi i Węgier. Położenie miasta nad wielką rzeką pozwoliło na uczestniczenie w handlu morskim. W XIV wieku po utworzeniu się Hanzy, miasta państwa krzyżackiego tworzyły osobną grupę pruską, jej skład w 1347 wymieniono w następującej kolejności: Chełmno, Toruń, Elbląg, Gdańsk, Królewiec i Braniewo. W życiu ogólnohanzeatyckim miasto brało żywy udział, kiedy reprezentował je burmistrz Ertmar von Herdecke, jednak po jego śmierci w 1373 r. Chełmno przestało uczestniczyć nie tylko w zjazdach, ale również w handlu w ramach Hanzy. W XIV w. miasto ustąpiło swego miejsca Toruniowi, który dzięki dogodniejszemu położeniu wysunął się na wiodącą pozycję w handlu z Polską, Chełmno musiało zadowolić się pozycją słabszego partnera. Ostatecznie Chełmno wycofało się z hanzeatyckich miast pruskich w pierwszej połowie XV w. Po odejściu od handlu międzynarodowego coraz większe znaczenie w życiu ludności zaczęły odgrywać rozległe posiadłości ziemskie. W ogrodach uprawiano chmiel potrzebny do warzenia piwa, na najbardziej nasłonecznionych stokach znajdowały się starannie pielęgnowane winnice. Duże (jeśli nie najważniejsze) znaczenie dla miasta miała hodowla bydła głównie na cele eksportowe oraz gospodarka leśna. W roku 1386 Zakon podjął próbę założenia w Chełmnie uniwersytetu (studium generale), była to bardzo ważna inicjatywa kulturalna nie tylko dla miasta, ale również dla całego państwa krzyżackiego. Przygotowano w tym celu akt erekcyjny podpisany przez papieża Urbana VI. Niestety projekt ten nie doczekał się realizacji z powodu popadnięcia Zakonu w trudną sytuację międzynarodową, co zepchnęło sprawy kultury na dalszy plan. Kilkadziesiąt lat później podjęto ponownie próbę utworzenia uniwersytetu, władze miasta otrzymały nawet od cesarza rzymskiego Zygmunta Luksemburskiego akt fundacyjny, ale brak środków finansowych nie pozwolił ostatecznie na powstanie uczelni. Pewnym pocieszającym faktem w tych smutnych czasach było powstanie w 1692 r. tzw. Akademii Chełmińskiej. Uczyli w niej profesorowie krakowscy (m.in. Grzegorz Gerwazy Gorczycki). Akademia organizacyjnie była 31 kolonią Uniwersytetu Krakowskiego, jednak w 1779 r. władze pruskie zmusiły profesorów do opuszczenia miasta i choć Akademia istniała do 1818 r., to nie posiadała już takiego znaczenia jak za czasów swej świetności. * * * Miasto było ważnym ośrodkiem kultu religijnego. W ciągu XIII w. pojawiły się w miastach, często jeszcze przed ich lokacją na nowym prawie, zakony żebracze: franciszkanie i dominikanie. Zwłaszcza działalność franciszkanów obejmowała z reguły ważne funkcje charytatywne: opiekę nad chorymi, starymi, bezdomnymi, kalekami. Chełmno, choć jest miastem niedużym, posiada sześć gotyckich kościołów: największy - farny, franciszkański, dominikański, klasztorny, św. Ducha i św. Marcina. Powstanie ich datuje się na wiek XIII, budowle te do dziś niemal wcale nie zmieniły swego pierwotnego wyglądu, choć nie znaczy to wcale, że czas nie odcisnął na nich swego piętna. Większość tych starych budowli jest niedostępna dla zwiedzających (k. franciszkański, dominikański, Św. Ducha i św. Marcina). Oprócz wspomnianych kościołów miasto posiadało jeszcze inne - istniejący do dziś neoromański kościół garnizonowy oraz dwa nieistniejące: ewangelicki, mieszczący się na ul. Sukienniczej (dziś 22-Stycznia 14) i wybudowany przed Bramą Sukienniczą kościół św. Jerzego, który w średniowieczu spełniał m.in. rolę miejsca odosobnienia trędowatych. O Chełmnie, mieście typowo gotyckim mówi się, że jest to miejsce semantycznie pełne oraz miejsce naznaczone, które nie tylko należy koniecznie zobaczyć, ale również kultywować jego przeszłość, cenne zabytki i miejsca jako klejnoty kultury europejskiej. BIBLIOGRAFIA: ,,O przetrwanie dawnych miast" - Bohdan Rymaszewski Arkady 84 ,,Dzieje sztuki polskiej" - Janusz Kębłowski Arkady 87         do góry          wszystkie publikacje